Cywil w Berlinie

"Cywil w Berlinie" to zbiór fascynujących reportaży z Trzeciej Rzeszy. Antoni Sobański - wysłannik "Wiadomości Literackich", ziemianin, dziennikarz, poliglota i światowiec - po zwycięstwie wyborczym nazistów jeździł do Niemiec kilkakrotnie, by na miejscu przekonać się, jak narodowy socjalizm zmienia życie Niemców. Do roli tej przygotowany był znakomicie: znał kraj, jego język, kulturę i mieszkańców, z którymi łączyły go więzy przyjaźni. Jego relacje z Berlina i Norymbergi uderzają nowoczesnością ujęcia i błyskotliwością obserwacji. Tożsamość narratora jest tu wyraźnie określona - Sobański w Niemczech to cywil w koszarach, zdeklarowany liberał w kraju, w którym jednostka ma służyć państwu, miłośnik kultury europejskiej w zdziczałym świecie nacjonalistycznego kiczu. Jest naocznym świadkiem palenia książek, po którym zostaje mu pamiątka - nadpalony formularz zgłoszeniowy do Światowej Ligi Seksualnej. Uczestniczy w "Porteitagu" w Norymberdze, gdzie słucha przemówienia "Jego Przeciętności Wodza" i ze zgrozą przysłuchuje się konferencji prasowej Juliusa Streichera, "uczciwego psychopaty". Wiele uwagi poświęca kwestii żydowskiej i planowanej polityce terroru. Interesuje go zarówno gospodarka, religia, polityczne represje, status prasy i opozycji, jak i fasony mundurów, nastroje społeczne, życie nocne, moda, wygląd ulic... W 1940 roku "Cywil w Berlinie" trafił na wydaną w Generalnej Guberni listę "wrogiego Niemcom, szkodliwego i niepożądanego piśmiennictwa polskiego".