Więzienie w Białymstoku w latach 1944–1956

„Monografia autorstwa dr. Marcina Zwolskiego, pracownika Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Białymstoku, opisuje więzienie w Białymstoku w najbardziej złowrogim okresie jego istnienia: w latach wprowadzania przemocą systemu komunistycznego w Polsce oraz okresie „terroru powszechnego” , kiedy usiłowano przeszczepić na grunt polski stalinizm. Spośród 40–50 tys. osób, które znalazły się wówczas w jego murach, na ponad 300 wykonano wyroki śmierci, 87 zmarło z innych przyczyn, również w wyniku brutalnych śledztw. Te dane sytuują je wśród kilku najbardziej złowrogich placówek więziennych w Polsce Ludowej. Jednak martyrologia osadzonych, choć obecna w książce, nie stanowi jej głównej osi. Autor, w sposób interesujący i kompetentny, opisuje życie więzienne od środka, z perspektywy funkcjonariuszy i uwięzionych, wraz z ich dramatami, ale i małymi radościami, które pozwalały skazanym przetrwać najtrudniejszy czas. W opisie tym jak w soczewce skupia się także najbardziej charakterystyczny dla regionu konflikt polityczno-narodowościowy, istniejący poza więziennym murem między Polakami i Białorusinami. Na przykładzie białostockiego więzienia widać, w jaki sposób konflikt ten był wykorzystywany przez władze i w jak dramatyczny sposób przekładał się na los więźniów. Niniejsze studium – książkowa wersja rozprawy doktorskiej obronionej przez Autora w 2010 r. na Uniwersytecie w Białymstoku – jest zarazem 12 tomem w serii wydawniczej Oddziału IPN w Białymstoku. Praca ta w wydatnym stopniu wzbogaca naukowy dorobek Oddziału, który na przestrzeni dziesięciu lat swego istnienia stał się najważniejszą regionalną placówką badawczą wojennych i powojennych dziejów Polski północno-wschodniej”. Ze „Wstępu” prof. dr. hab. Cezarego Kukli SPIS TREŚCI Przedmowa Wstęp Wykaz skrótów I. Sytuacja społeczno-polityczna w województwie białostockim w latach 1944–1956 II. Infrastruktura więzienna 1. Lokalizacja, dzieje więzienia do lipca 1944 r. 2. Uruchomienie więzienia w 1944 r. 3. Warunki lokalowe III. Kadra więzienna 1. Struktura organizacyjno-kadrowa więziennictwa i więzienia w Białymstoku 2. Werbunek kadry 3. Charakterystyka funkcjonariuszy 3.1 Narodowość 3.2 Pochodzenie społeczne 3.3 Wykształcenie 3.4 Wiek 3.5 Płeć IV. Praca funkcjonariuszy Straży/Służby Więziennej 1. Organizacja pracy 2. Warunki socjalno-bytowe 3. Uzupełnianie wykształcenia, szkolenia zawodowe i polityczne, polityka awansowa 4. Wykroczenia i przestępstwa funkcjonariuszy oraz system kar 5. Organizacje społeczne i polityczne 5.1 Polska Partia Robotnicza-Polska Zjednoczona Partia Robotnicza 5.2 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej 5.3 Zrzeszenie Sportowe „Gwardia” 5.4 Związek Walki Młodych-Związek Młodzieży Polskiej 5.5 Liga Kobiet 6. Stosunek funkcjonariuszy do więźniów V. Więźniowie 1. Zapełnienie więzienia i segregacja więźniów 2. Analiza kategorii więźniów 2.1 Więźniowie kryminalni 2.2 Więźniowie polityczni 2.3 Folksdojcze, kolaboranci i zbrodniarze wojenni 2.4 Rolnicy niewywiązujący się z obowiązkowych dostaw 2.5 Więźniarki 2.6 Więźniowie młodociani 3. Sytuacja więźniów śledczych VI. Gehenna więźniów 1. Warunki bytowe więźniów i opieka medyczna 2. Codzienność więźniów 3. Kontakty więźniów ze sobą i światem zewnętrznym 4. Sytuacja po zakończeniu odbywania kary VII. Wydarzenia szczególne 1. Deportacje w głąb ZSRS (1944–1945) 2. Ucieczki 2.1 Ucieczka 9 maja 1945 r. 2.2 Inne ucieczki 3. Bunty i głodówki 4. Amnestie 5. Wykonywanie wyroków śmierci 6. Zgony 7. Grzebanie zmarłych i zabitych w więzieniu Zakończenie Aneksy 1. Naczelnicy więzienia w Białymstoku i ich zastępcy w latach 1944–1956 2. Naczelnicy Wydziału Więziennictwa WUBP w Białymstoku 3. Biogramy naczelników więzienia w Białymstoku z lat 1944–1956 4. Obsada personalna więzienia w Białymstoku na dzień 14 lutego 1945 r. 5. Obsada personalna więzienia w Białymstoku na dzień 9 września 1945 r. 6. Obsada personalna więzienia w Białymstoku na dzień 10 stycznia 1946 r. 7. Obsada personalna więzienia w Białymstoku w maju 1955 r. 8. Zapełnienie więzienia w Białymstoku w latach 1944–1956 9. Lista więźniów zbiegłych z więzienia w Białymstoku podczas ucieczki 9 maja 1945 r. 10. Lista straconych na mocy wyroku śmierci w więzieniu w Białymstoku w latach 1944–1956 11. Lista zmarłych w więzieniu w Białymstoku w latach 1944–1956 Słownik terminów Bibliografia Indeks osobowy