Pomiędzy nacjonalizmem a federalizmem

"Pomiędzy nacjonalizmem a federalizmem. Literatura - religia - naród" pod red. Tomasza Garbola - to kolejna książka Ośrodka Badań nad Literaturą Religijną. "Obserwacje autora Ziemi jałowej potwierdzają, że sfera przekonań – w tym przekonań dotyczących religii – decyduje o kształcie życia ujawniającym się w polityce. Ma ona jednak również – co mniej oczywiste i trudniej uchwytne – wpływ na język, którym posługuje się wspólnota narodowa (zapewne również wspólnota kontestująca więź narodową). Chaos w sferze przekonań […] prowadzi bowiem do obniżenia jakości „wypowiedzi publicznych”: „Wystarczy tylko prześledzić niezliczone artykuły wstępne w prasie i niezliczone przemówienia polityków, aby stwierdzić, że człowiek bez przekonań nie jest w stanie stworzyć dobrej prozy”. […] Język wypowiedzi publicznych – w tym i język literatury – żyje, gdy ma za podstawę „pewien ukryty pod powierzchnią wewnętrzny zbiorowy temperament, sposoby zachowania i nieświadome wartości, które stanowią podstawę wszelkich formalnych ustaleń”. […] Symbioza pomiędzy literaturą i życiem ukrytym pod powierzchnią oficjalnych form służy obydwu stronom: pisarz odnajduje w niej tematy, formy i energię twórczą, czytelnicy zaś – dzięki pozostającej w owej symbiozie literaturze – lepiej rozumieją siebie i swoje otoczenie, w słowach pisarza otrzymują narzędzia wyjątkowo skutecznej komunikacji z innymi ludźmi, a niekiedy, być może, z Bogiem (z rozdziału „Od patriotyzmu do utopijnej societatis amicorum”).