Magia, kobiety i śmierć w świecie wikingów

Epoka wikingów nie należała wyłącznie do mężczyzn, a ówczesne kobiety nie zajmowały się jedynie gospodarstwem i opieką nad dziećmi. Najnowsze badania nad światem Północy pokazują, że skandynawskie kobiety odgrywały kluczową rolę także "poza progiem" domostwa, a ich wyjątkowe predyspozycje niejednokrotnie sprawiały, że stawały się ważnymi postaciami na szerokiej arenie społecznej. Niniejsza książka pokazuje kobiety w wielu różnych rolach, między innymi jako uzdolnione prządki i tkaczki, a także jako specjalistki od działań magicznych, posiadające moc kształtowania ludzkiego losu. Oprócz szczegółowych dyskusji nad praktykami rytualnymi, wiele uwagi poświęcone zostało złożonym okolicznościom, w których kobiety sięgały po broń. Korzystając ze źródeł archeologicznych oraz literatury staronordyckiej, podjęta została próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w świecie Północy faktycznie istniały wojowniczki, które z własnej woli uczestniczyły w działaniach militarnych. Rozważania podjęte w tym tomie uzupełniają interdyscyplinarne studia dotyczące wojny, śmierci i zaświatów, przyczyniając się do pokazania świata wikingów w prawdziwie wszechstronny sposób. Leszek Gardeła jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie archeologii. Pracę doktorską obronił w 2012 roku na Uniwersytecie w Aberdeen w Szkocji. Od kilkunastu lat specjalizuje się w wieloaspektowych badaniach nad epoką wikingów, publikując książki i artykuły na temat praktyk magicznych, biżuterii, uzbrojenia i zwyczajów pogrzebowych, a także kontaktów słowiańsko-skandynawskich. Prowadził badania w Finlandii, Niemczech, Irlandii, Islandii, Polsce, Skandynawii, Wielkiej Brytanii i na Wyspie Man. Jest autorem trzech anglojęzycznych monografii oraz ponad stu artykułów wydanych w prestiżowych czasopismach naukowych i pracach zbiorowych. Aktualnie kieruje interdyscyplinarnym projektem badawczym na Uniwersytecie w Bonn i na Uniwersytecie w Bergen pt. „Amazonki Północy: Uzbrojone kobiety w archeologii epoki wikingów i literaturze staronordyckiej”. Spis treści: Wprowadzenie /7 Rozdział 1. Władczynie przeznaczenia: Symbolika przędzenia i tkania w świecie wikingów /13 1. Kto władał przeznaczeniem dawnych Skandynawów? /15 2. Symbolika przędzenia i tkania /27 3. Przędzenie i tkanie a nordycka magia seiðr /48 Rozdział 2. „Wszyscy należycie do Odyna!" Symbolika włóczni w świecie wikingów /53 1. Odyn jako bóg włóczni /55 2. Gungnir – włócznia boga Odyna /56 3. Naznaczenie włócznią /57 4. „Óðinn á yðr alla!". Rytuał rozpoczęcia bitwy /61 5. Włócznia oraz braterstwo krwi /63 6. Włócznie i walkirie /64 7. Włócznie i zaświaty /65 8. Magiczne włócznie w świecie dawnych Islandczyków /65 9. Archeologia śmierci i włócznie w grobach z epoki wikingów /66 10. Miniaturowe włócznie /71 11. Uwikłane przedmioty: włócznie, przęślice i różdżki w praktykach seiðr /71 12. Konkluzje i dalsze pytania /74 Rozdział 3. Małe przedmioty o wielkiej mocy: Amulety skandynawskie z Truso /77 1. Amulety w świecie wikingów. Badania i interpretacje /78 2. Amulety skandynawskie w Truso /82 3. Amulety z Truso jako atrybuty kobiece? /100 Rozdział 4. Amazonki Północy? Kobiety i broń w świecie wikingów /103 1. Materiały funeralne /104 1.1. Duńskie groby kobiece wyposażone w broń /107 1.2. Norweskie groby kobiece wyposażone w broń /117 1.3. Szwedzkie groby kobiece wyposażone w broń /137 1.4. Interpretacja broni w grobach kobiecych /150 1.5. Interpretacja innych elementów inwentarzy grobowych /156 2. Uzbrojone kobiety w ikonografii z epoki wikingów /158 3. Uzbrojone kobiety w źródłach pisanych /173 4. Wstępne konkluzje i dalsze perspektywy badawcze /175 Rozdział 5. Żywi czy umarli? Mieszkańcy kopców i wczesnośredniowieczne groby komorowe /177 1. Mieszkańcy kopców /180 2. Niebezpieczni umarli /183 3. Rozrywka dla zmarłych /189 4. Źródła pisane a archeologia /191 Rozdział 6. Żywe trupy w świecie Północy: Nietypowe zabiegi pogrzebowe w epoce wikingów /195 1. Pochówek w progu /200 2. Kamienie i złe oczy /200 3. Ambiwalencja funeralnej przemocy /203 4. Pochówki atypowe w archeologii epoki wikingów /204 5. Wnioski, problemy i dalsze perspektywy badawcze /224 BIBLIOGRAFIA /227