Mentalność szlachty polskiej XV i XVI wieku

"Zagadnienie mentalności szlacheckiej w Polsce do tej pory nie doczekało się odrębnego opracowania, a jedynie wzmianek czynionych na marginesie syntetycznych dziejów kultury, społeczeństwa, literatury, sztuki. Stąd za podstawę prowadzonych tu rozważań przyjęto bezpośrednie odwołanie się do źródeł. W odniesieniu do średniowiecza brak u nas wielkiej twórczości. Z tych względów trzeba zadowolić się ówczesnymi kronikami oraz ocalałymi strzępami literatury pięknej, które z uwagi na format i przeznaczenie budzą zrozumiały niedosyt. Braki te jednak wynagrodziła w dwójnasób renesansowa erupcja piśmiennicza w postaci zachowanych diariuszy sejmowych, utworów publicystycznych, pamiętnikarskich i lirycznych wychodzących spod pióra autorów tej miary co Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Mikołaj Rej, Jan Kochanowski i wielu innych. Wszystkie one stanowiły dogodną płaszczyznę do upubliczniania szlacheckich poglądów, do upamiętniania wydarzeń narodowych i osobistych. Pozwoliły tym samym dotrzeć do wyobrażeń ówczesnej szlachty i spojrzeć na świat jej oczyma."