Łódź na wodach dziejów. Biografia miasta

Monografia ta – poprzedzona wstępem (m.in. wyjaśniającym jej konstrukcję, prezentującym obecny stan badań, autorów i ich najważniejsze prace poświęcone dziejom miasta nad Łódką; osadzającym niejako książkę M. Szymańskiego w dotychczasowej historiografii Łodzi i regionu), a podsumowana zakończeniem, zestawiającym najważniejsze wnioski badawcze – zbudowana jest konsekwentnie, zgodnie z zasadami narracji chronologiczno-problemowej z siedmiu zasadniczych rozdziałów, podzielonych na mniejsze podrozdziały. Spośród nich rozdział pierwszy poświęcony został dziejom Łodzi do początków XIX w. - jako osady wiejskiej, a później miasta, którego mieszkańcy nadal egzystowali jednak przede wszystkim dzięki pracy na roli. Rozdział następny prezentuje bodaj najczęściej opisywany przez historyków i najbardziej znany okres w historii Łodzi, czyli czas jej funkcjonowania jako "Ziemi Obiecanej", "Polskiego Manchesteru", "Perły w koronie Romanowów", słowem – dekady niezwykle dynamicznego rozwoju miasta (terytorialnego, demograficznego, a nade wszystko przemysłowego) jako włókienniczej metropolii od połowy drugiej dekady XIX stulecia do wybuchu I wojny światowej. To także epoka, która przeszła do historii jako czas budowania wielonarodowego i wieloreligijnego "Miasta czterech kultur". W trzecim rozdziale M. Szymański opisuje dramatyczne losy Łodzi w latach Wielkiej Wojny – najpierw jako miasta frontowego, później jako obumierającego ośrodka przemysłu włókienniczego, odciętego wszak od wschodnich rynków zbytu i rosyjskiego "zagłębia" surowcowego - zarazem eksploatowanego i poddanego gospodarczej grabieży przez nowego, niemieckiego okupanta. Kolejny rozdział prezentuje natomiast krótką historię "łódzkiej niepodległości" w latach Drugiej Rzeczypospolitej – dzieje mocowania się miasta, jego włodarzy, przemysłowych potomków "lodzermenschów", jak również zwykłych łodzian (urzędników, nauczycieli, dziennikarzy, robotników) z bolesną spuścizną I wojny światowej; zarazem fascynującą historię prób samorządnego, podmiotowego zagospodarowania międzywojennej, dwudziestoletniej wolności przez obywateli miasta nad Łódką. Rozdział piąty przynosi wstrząsającą opowieść o Łodzi (a właściwie o niemieckim wówczas Litzmannstadt) i jej mieszkańcach w wirach II wojny światowej – o dziejach nowej, niezwykle brutalnej okupacji niemieckiej; krwawych represjach, spadających na polskich mieszkańców miasta; bezwzględnej eksterminacji ich żydowskich współobywateli w getcie, utworzonym przez okupacyjny niemiecki narodowosocjalistyczny reżim; wreszcie o niepodległościowej, patriotycznej konspiracji w mieście, które stało się decyzją hitlerowskich najeźdźców częścią III Rzeszy, "największym bastionem niemczyzny na wschodzie". W kolejnym rozdziale Autor ukazuje początki "nowej" Łodzi jako powojennego "miasta Włókniarek", "czerwonego" miasta, a zarazem jednego z głównych eksperymentalnych, wielkomiejskich inkubatorów nowego socjalistycznego porządku w tzw. Polsce Ludowej. Wreszcie ostatni rozdział to próba ukazania losów miasta nad Łódką i jego mieszkańców w epoce PRL – do 1989 r. Ponadto do książki dołączone zostały liczne ilustracje, stanowiące dla czytelnika – obok zaprezentowanego tekstu - jeszcze jedno źródło wiedzy o historii miasta, oraz bibliografię.