Więzienie na Łukiszkach w Wilnie 1939–1953

Monografia przedstawia funkcjonowanie więzienia łukiskiego oraz niektórych innych aresztów i więzień wileńskich w latach 1939–1953 z uwzględnieniem prześladowań i eksterminacji osób uznanych za wrogów kolejnych systemów władzy. W książce szczegółowo przedstawiono kwestie formalnoprawne represji stosowanych przez okupantów. Temat rozważań to nie tylko historia samego więzienia i jego roli w systemie niemieckiego i sowieckiego aparatu represji, lecz także zbrodnie popełnione w latach 1944–1947 na żołnierzach Armii Krajowej na terenie folwarku Tuskulanum w Wilnie. Ostatni rozdział poświęcono zobrazowaniu powojennych postępowań karnych, prowadzonych przed sądami radzieckimi, niemieckimi, polskimi, amerykańskimi i litewskimi wobec sprawców prześladowań ludności zamieszkałej na ziemi wileńskiej na tle historycznym. SPIS TREŚCI Wstęp 9 1. Więzienie na Łukiszkach w Wilnie 1939–1941 21 Wybrane aspekty historii więziennictwa w Wilnie w okresie zaboru rosyjskiego i rządów litewskich 21 Represje w okresie pierwszej okupacji sowieckiej 30 Rządy litewskie 34 Terror w czasie drugiej okupacji sowieckiej 39 2. Więzienia w niemieckim systemie okupacyjnym 1941–1944 54 Niemieckie prawodawstwo na zajętych terenach wschodnich 54 Ustanowienie i tworzenie sądownictwa niemieckiego 59 Przepisy normujące życie codzienne i kary za ich nieprzestrzeganie na terenie Komisariatu Rzeszy Ostland 63 Udział policji niemieckiej i litewskiej w postępowaniach karnych 69 Organizacja i funkcjonowanie więzienia na Łukiszkach i aresztu śledczego przy ul. Ofiarnej 74 Infrastruktura zabudowy więziennej Łukiszek 74 Infrastruktura zabudowy aresztu śledczego przy ul. Ofiarnej 76 Personel więzienny 80 Egzystencja więźniów wileńskich Łukiszek i aresztu przy ul. Ofiarnej 86 Klasyfikacja więzienna osadzonych 86 Przyczyny aresztowań i metody wywiadowcze przed aresztowaniem 93 Ewidencja więźniów i obieg dokumentacji więziennej 100 Metody śledcze i więzienny system represji 107 Warunki sanitarne i bytowe w celach 111 Egzekucje w więzieniu łukiskim i lasach ponarskich 125 Ostatnie miesiące funkcjonowania więzienia pod okupacją niemiecką (marzec–lipiec 1944 r.) 140 3. System represji sowieckich na przykładzie wileńskich Łukiszek 1944–1953 145 Specjalne przepisy oraz system karny obowiązujący w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w latach 1944–1953 145 Represje stosowane w Wilnie wobec żołnierzy AK i ludności cywilnej po operacji „Ostra Brama” 153 Egzystencja więźniów wileńskich Łukiszek po 1944 r. 164 Warunki egzystencjalne w innych aresztach sowieckich tworzonych od lipca 1944 r. w Wilnie 173 Wewnętrzne więzienie NKGB-MGB LSRR przy ul. Giedymina 40 w Wilnie 174 Wojskowe więzienie nr 1 na Antokolu w Wilnie 181 Areszt w budynkach poklasztornych ss. Wizytek i oo. Dominikanów w Wilnie 183 Inne areszty tymczasowe zlokalizowane w Wilnie, Prawieniszkach i Trokach 185 Folwark Tuskulanum w Wilnie – miejsce pochówku ofiar zbrodni z lat 1944–1947 189 4. Odpowiedzialność karna za zbrodnie na Wileńszczyźnie 197 Procesy prowadzone przed radzieckimi organami wymiaru sprawiedliwości przeciwko Bronisławowi Żelwisowi, Atanasowi Granickasowi i Jonasowi Germanavičiusowi 201 Procesy karne prowadzone w RFN w latach 1950–1964 przeciwko Martinowi Weissowi, Heinrichowi Lohsemu i Albertowi Filbertowi 205 Śledztwa prowadzone przez stronę polską przeciwko Arkadiusowi Sakalauskasowi, Józefowi Miakiszowi, Władysławowi Butkunowi i Janowi Borkowskiemu oraz Witoldowi Gliwińskiemu 215 Procesy karne przed sądami amerykańskim i litewskim przeciwko Aleksandrasowi Lileikisowi i Kazysowi Gimżauskasowi 227 Zakończenie 244 DOKUMENTY Nota edytorska 253 Wykaz dokumentów 255 I. Wybrane procesy karne z lat 1944–1978 w sprawach o udział w zbrodni na ludności polskiej i żydowskiej w Ponarach 259 II. Dokumenty niemieckie dotyczące działań oddziałów operacyjnych niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa oraz Sonderkommando na terenie Generalnego Komisariatu Litwy 276 III. Dokumenty litewskie dotyczące działań litewskich struktur policyjnych i administracyjnych wobec obywateli polskich narodowości polskiej i żydowskiej na terenie Generalnego Komisariatu Litwy 289 IV. Relacje więźniów osadzonych w latach 1939–1945 w więzieniu na Łukiszkach w Wilnie 299 V. Relacje świadków w sprawie sytuacji na Wileńszczyźnie w latach 1939–1945 320 VI. Aneksy 351 Summary 387 Zusammenfassung 391 Wykaz skrótów 395 Bibliografia 398 Indeks osób 411 Indeks geograficzny 432