Dwór a wieś folwarczna w Poznańskiem w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku

Praca doktorska powstała pod kierunkiem prof. Witolda Molika ukazuje rzadko poruszany we współczesnej literaturze przedmiotu problem relacji pomiędzy dworem a zamieszkiwaną przez robotników rolnych wsią folwarczną, których ewolucja, widoczna zwłaszcza na przełomie wieków pod wpływem procesów wywołanych nasileniem wychodźstwa zarobkowego do zachodnich obszarów Rzeszy niemieckiej, stanowi jedno z najważniejszych zagadnień dziejów społecznych tego okresu w Poznańskiem. "Krytyczne wykorzystanie źródeł różnej proweniencji, zastosowanie szerokiego kwestionariusza pytań badawczych, pracowitość, dociekliwość i innowacyjność autora zaowocowały fundamentalną monografią, która z pewnością zajmie trwałe miejsce w historiografii dziejów ziemiaństwa. Przynosi ona zasługujące na uznanie opracowanie kluczowego problemu relacji między dworem a wsią w Poznańskiem w okresie pouwłaszczeniowym." (fragment Przedmowy) Spis treści: Przedmowa (Witold Molik) /9 Podziękowania /15 Wstęp /17 1. Badania nad relacjami pomiędzy dworem a wsią w Poznańskiem /17 2. Uzasadnienie wyboru tematu /22 3. Cel pracy /23 4. Zakres rzeczowy, chronologiczny i terytorialny /23 5. Źródła i literatura przedmiotu /26 6. Konstrukcja pracy /30 ROZDZIAŁ I. Ziemianie i robotnicy rolni w Poznańskiem w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /33 1. Poznańskie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /33 2. Reformy uwłaszczeniowe i ich konsekwencje /37 3. Postęp rolniczy w Poznańskiem w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /39 4. Wychodźstwo zarobkowe i ruchy migracyjne w Poznańskiem w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /44 5. Ziemiaństwo i wielka własność ziemska w Poznańskiem w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /45 6. Wieś chłopska i chłopstwo posiadające po uwłaszczeniu /60 7. Wieś folwarczna i jej mieszkańcy w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /64 ROZDZIAŁ II. „WIEJSKA KWESTIA ROBOCZA” w poglądach i działalności społeczno-politycznej ziemian Poznańskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /75 1. U progu epoki: kwestia robotnicza na wsi w publicystyce i działalności organizacji rolniczych w latach pięćdziesiątych XIX wieku /75 a. Kwestia robotnicza na wsi w pracach organizacji rolniczych /81 b. Główne nurty w dyskusjach ziemian nad kwestią robotniczą w rolnictwie /92 2. Ziemianie wobec kwestii robotniczej na wsi od początku lat sześćdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych XIX wieku /101 a. Centralne organizacje rolnicze wobec kwestii robotniczej w rolnictwie /101 b. Ziemiańskie dyskusje nad organizacją pracy i systemami wynagrodzeń robotników rolnych /117 c. Ziemianie wobec kwestii „gospodarstwa w gospodarstwie” /134 d. Poglądy ziemian na położenie socjalne robotników rolnych /139 e. Reakcje ziemian na rozwój emigracji sezonowej i zamorskiej w drugiej połowie XIX wieku /150 f. Ziemianie wobec kwestii ubezpieczeń emerytalnych i inwalidzkich dla robotników rolnych /169 3. W obliczu masowego wychodźstwa ze wsi: ewolucja stanowiska ziemian wobec kwestii robotniczej w rolnictwie od końca XIX wieku do roku 1918 /174 a. Ziemianie w poszukiwaniu dróg zahamowania odpływu siły roboczej ze wsi /176 b. Poglądy ziemian na napływ robotników sezonowych i rozwój kolonizacji wewnętrznej jako drogi rozwiązania problemu braku siły roboczej na wsi /192 c. Ewolucja poglądów ziemian na kwestię socjalną na wsi folwarcznej /206 d. Nowe nurty w ziemiańskich dyskusjach nad organizacją pracy w gospodarstwach folwarcznych /224 e. Niemieckie i polskie organizacje rolnicze wobec nowych wyzwań w kwestii robotniczej na wsi /233 4. Ziemianie wobec kwestii robotniczej na wsi w latach I wojny światowej /264 ROZDZIAŁ III. Warunki pracy w majątkach ziemskich Poznańskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /279 1. Zatrudnianie w majątku /279 a. Zawieranie kontraktów /288 b. Formy i warunki kontraktów pracy /295 c. Czas trwania zatrudnienia w majątku /319 2. Praca w majątku /325 a. Czas pracy /325 b. Organizacja, kontrola i wydajność pracy /360 c. Bezpieczeństwo pracy /374 3. Relacje międzyludzkie i konflikty /388 a. Uwarunkowania i ewolucja relacji międzyludzkich na folwarku /388 b. Spory, konflikty i opór /399 c. Kary i represje /413 ROZDZIAŁ IV. Kształtowanie się wysokości płac w majątkach ziemskich Poznańskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /429 1. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XIX wieku /433 a. Płace czeladzi /433 b. Płace deputantów /438 c. Płace komorników /455 d. Place robotników dniówkowych i akordowych /467 2. Od „grynderki” po kryzys agrarny (od początku lat siedemdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych XIX wieku) /469 a. Płace czeladzi /471 b. Płace deputantów /475 c. Płace komorników /491 d. Place robotników dniówkowych i akordowych /496 3. W czasach masowej emigracji do Niemiec i rolniczej koniunktury (od połowy lat dziewięćdziesiątych XIX wieku do wybuchu I wojny światowej) /498 a. Płace czeladzi /498 b. Płace deputantów /508 c. Płace robotników dniówkowych /546 d. Płace robotników wolnych i sezonowych /549 4. W okresie I wojny światowej (1914–1918) /554 ROZDZIAŁ V. Warunki socjalno-bytowe robotników w majątkach ziemskich Poznańskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku /573 1. Mieszkania robotników rolnych /573 a. Budynki mieszkalne robotników rolnych w trzeciej ćwierci XIX wieku /577 b. Zmiany w budownictwie folwarcznym i mieszkaniach robotniczych w ostatniej ćwierci XIX wieku /603 c. Poprawa warunków mieszkaniowych robotników na początku XX wieku /620 2. Wsparcie robotników przez dwór w chorobie, starości i nieszczęściu /637 a. Opieka lekarska /637 b. Wsparcie w starości i niedołęstwie /651 c. Pomoc okolicznościowa, wypadki losowe, nagrody i gratyfikacje /669 3. Działalność oświatowa i kulturalna wśród robotników /678 a. Ochronki i edukacja dzieci robotniczych /678 b. Od karczem po sale wiejskie i składy ludowe /684 c. Od wieńca do gwiazdki /688 Zakończenie /697 Bibliografia /703 Indeks osób /725 Spis ilustracji, rysunków i tabel /737 Der Gutshof und sein Dorf in der Provinz Posen in der Zweiten Halfte des 19. und am Beginn des 20. Jahrhunderts. Zusammenfassung /749