Uniwersytet Krakowski wobec własnej przeszłości w XV–XVI wieku

W wyniku żywiołowego rozwoju edukacji, nauki i kultury, jaki nastąpił w chrześcijańskiej Europie na przełomie XII i XIII wieku, w celu zdobywania wiedzy i uprawiania nauki (studium) powstała szczególna korporacja – wspólnota nauczycieli i studentów (universitas), która dzięki wsparciu władz uniwersalnych, papiestwa i cesarstwa, otrzymała autonomię, przywileje i przybrała zinstytucjonalizowany kształt (studium generale). Dwa najwcześniejsze i najważniejsze modele prawne i organizacyjne uniwersytetów – paryski i boloński – zostały uzupełnione o rozwiniętą tożsamość zbiorową oraz o pewien określony, wzniosły ideał człowieka nauki. Tożsamość korporacji uniwersyteckiej – jak każdej zbiorowości posiadającej organizacyjne ramy i zewnętrzne desygnaty odrębności, wyznaczone role społeczne oraz hierarchię wyznawanych i realizowanych wartości – zawierała w sobie również komponent historyczny. Uniwersytet zatem był i jest wspólnotą pamięci. Autor niniejszej rozprawy zajmująco opowiada o tym, jak rodziła się kultura pamięci i świadomość historyczna Uniwersytetu Krakowskiego w ciągu dwu pierwszych stuleci jego istnienia. Zdanek czyni to, przywołując źródła piśmienne i materialne będące nośnikami treści historycznych oraz wydarzenia kluczowe dla dziejów uczelni. Przyjęta w monografii metodologia oraz znakomite „przepracowanie” źródeł czyni ją pionierską w polskiej historiografii, a poruszone zagadnienia i postulaty badawcze znajdą kontynuatorów i zaciekawią niejednego historyka i amatora. Spis treści Wstęp 7 Rozdział 1 Cezury chronologiczne, metoda i stan badań 15 1. Cezury chronologiczne 15 2. Terminologia 17 3. Badania nad tożsamością, wizerunkiem własnym i społeczną autoprezentacją korporacji uniwersyteckich 22 4. Stan badań nad europejską historiografią uniwersytecką w średniowieczu i epoce renesansu 31 5. Stan badań nad krakowską historiografią uniwersytecką w średniowieczu i epoce renesansu 44 6. Metoda i układ treści 49 Rozdział 2 Nośniki wiedzy i pamięci o własnej przeszłości 53 1. Wprowadzenie 53 2. Dokumenty 66 3. Kopiariusze i inwentarze archiwum 75 4. Statuty i urzędowe katalogi graduatów i profesorów 83 5. Księgi urzędowe 90 6. Twórczość historiograficzna i hagiograficzna 99 7. Uniwersytet Krakowski w historiografii polskiej i powszechnej 111 8. Literatura użytkowa i okolicznościowa 124 9. Ikonografia, źródła materialne i przestrzeń 142 10. Pamięć modlitewna i liturgia 163 11. Tradycja ustna 168 Rozdział 3 Główne wątki samoświadomości historycznej Uniwersytetu Krakowskiego w epoce jagiellońskiej 173 1. Fundacja Uniwersytetu Krakowskiego przez Kazimierza Wielkiego w 1364 roku 173 2. Fundacja Uniwersytetu Krakowskiego przez Władysława Jagiełłę w 1400 roku 185 3. Królowa Jadwiga 191 4. Władysław Jagiełło 197 5. Jagielloński mit fundacyjny Uniwersytetu Krakowskiego 209 6. Genealogia Uniwersytetu Krakowskiego 216 7. Sławni profesorowie, dobrodzieje i wychowankowie 224 Rozdział 4 Główne etapy rozwoju samoświadomości historycznej Uniwersytetu Krakowskiego w epoce jagiellońskiej 241 1. Fundacja jagiellońska w 1400 roku 241 2. Gloria grunwaldzka i „bakcyl historiograficzny” 246 3. Husytyzm i koncyliaryzm 250 4. Rozwój i stabilizacja. Okres 1449–1494 256 5. Między czasami dawnymi a nowymi. Początki humanizmu 259 6. Wyzwania Złotego Wieku 266 7. Etapy kryzysu drugiej połowy XVI wieku 275 8. Panowanie pierwszych królów elekcyjnych i problem konfrontacji z zakonem jezuitów 279 9. Anna Jagiellonka – zamknięcie epoki 285 Zakończenie 293 Summary 303 Wykaz skrótów 307 Bibliografia 309 Indeks osobowo-geograficzny 357